Odessa merkezden 13 km uzaklıkta bulunan Jevakov Dağının eteğinde ve Kuyalnik limanının sağ kıyısında bulunan Kuyalnik ülkemizin kıdemli çamur tatili beldesidir.


BİRAZ DA TARIH…

Bazı araştırmacıların göre buranın adı liman suyunda tuzun çok olmasıyla (Türkçede “kuyanlık” yoğuluk kelimesinden) bağlıdır. İslav halkları tarih kaynaklarında şimdiki Odessa limanına Tuzlu Göller denmesi bir rastlantı değildir. O limanda bir tek tuz çıkarılmazdı. Boplan’ın “Ukrayna Tasviri” kitabında gösteriliyor ki, Kuyalnik limanı (“Jezerokujalik”) balık kaynıyordu, burada “inanılmaz büyüklükte” karp ve turnabalığı vardı. Onları avlamak için “50 mil ve daha fazla uzak yerlerinden kervanlar” geliyordu.

Rus dilbilimci А.İ.Sobolevski “Dilcilik ve Arkeoloji Araştırmalar” eserinde yazıyor ki eski İslavların dilinde “sandal iskelesi, liman” böyle adlandırılıyormuş. Eskiden Kuyalnik limanı Hacıbey gibi Karadeniz körfezi olmuştur. Yakındaki Jevak dağında eski yerleşim yeri varmış, Kiev’in nehirleriyle Bulgaristan ve Yunanistan’a kadar uzayan Ros – Güney Bug – Кodıma – Kuyalnik çok yoğun ticaret yolu sahil limanı olduğu düşünülüyor. Bu yolun avantajı mallarla yüklü sandalların Dnepr’e uğramadan Karadeniz’le gitmesiydi. Günüzüme kadar MÖ VI – II yüzyıllara ait çeşitli kap parçaları bulunmaktadır. Bunlar eski depoların izleridir. Sovyet dönemindeyse Kuyalnik kasabasında MÖ I.binyılın başlarına ait şehir kalıntıları bulunmuştur.

Bir zamanlar Hacıbey ve Kuyalnik limanları yerinde Küçük ve Büyük Kuyalnik nehirlerin ağzı varmış. Sonralar bu nehirleri “ele geçiren” Karadeniz’i onları kendi körfezleri yapmış. Daha sonra nehir ve deniz kumları burada birikerek tepe oluşturmuş, körfezse limanlarla dönüşmüştür. Bu arada, Yunanca “liman”, kelimesi “gavan” demektir. Yunanca adların çokluğuna rağmen sözü edilen deniz körfezi, demir durağı, Eski Yunanlılar nehir ağızlarındaki duraklarının belirlenmesi – “liman” sözünü kullanmışlar.

Limanın denizden gelen suyunda tuz payı oldukça yoğundur. Odessa limanlarının özgünlüğü deniz dibinde çamur tabakasının oluşmasıdır. Bu çamur organik maddeler çok çeşitli minerallerle zengindir. İçeriğindeki çeşitli bakteriler çamura eşsiz tedavi özellikleri vermiştir. Limanların dibindeki içeriğinde karmaşık kimyasal süreçler giden bu çamur dev laboratuvar, daha doğrusu sualtı ilaç kimya fabrikası misali kesintisiz üretim yapmaktadır. Onun rezervleri özellikle Kuyalnik’te çok büyüktür. Tedavi özelliklerine, kalitesine göreyse, bir tür dünya etalonu oldu. Kuyalnik Ukrayna’nın en eski çamur tatili bölgelerinden biridir. Kuyalnik’in sulfit içerikli çamuru tedavi özelliklerine göre dünya markası olarak tanınmaktadır. O iltihabi süreçlerin azalmasına yardım ediyor, bağışıklık sistemini güçlendiriyor ve hasar görmüş organ ve sistemlerim işlevini onarıyor. Rapa limanının da tedavi özellikleri var ve Kuyalnik maden suyu sindirim sistemi hastalıkları sırasında da yardımcı oluyor.

Daha geçen yüzyılda Kuyalnik limanından çıkarılan tuzu tüm Rusya’ya taşıyan tuz çıkaranlar ve Çumaklar çamur ve tuzlu suyun şifalı etkilerini kendi üzerinde denedikten sonra söylentiler, efsaneler dünyayı dolaşmaya başladı. Kuyalnik limanı kıyılarına kendi acılarını azaltmak isteyen hasta insanları çekmeye başladı. Hastaların peşinden burası konudan etkilenen meraklı doktorların ilgisini çekmeye başlardı. Onlardan en kararlı Rus ve yabancı doktorlar çamur ve tuzlu su etkisini kendi üzerilerinde denedikten sonra hastalarını da tedavi etmeyi denediler.

1833 senesinde Odessa’ya genç, zeki, enerjilive çok bilgili tıp doktoru Erast Stepanoviç Andreevskiy geldi. Kuyalnik limanı çamur ve tızlu suyunun şifalı gücü haberini alınca o, şehir yönetim kurulunu burada tedavi kurumunun oluşturulması gerekliliğine ikna etti. Şehir yönetimi Hacıbey ve Kuyalnik limanlarr arasındaki toprakların sahibi emekli Tuğgeneral Kinyaz İ.S.Jevekov’dan saha sonralar Jevakov Dağları adını alacak arsayı sağlık tesisi kurmak için satın aldı. Mimar Koşelev 1833 yılının haziran ayında burada inşaat çalışmalarına başladı. İki ay sonraysa çamur prosedürlerin kabulü için “sera” ve orada rahat tuzlu su tedavisi için “soğuk deniz hamamı” yapıldı. Nitekim E.S.Andreevski’nin önerisiyle sağlık sektöründe ünlü tatil beldesinin açılışı yapılmış oldu. Orası yavaş yavaş tatil için gelişmeye başladı. 1841 yılından başlayarak kıyı boyunca limanda Jevakov Dağları yamaçlarında M.S.Vorontsov’un emrine yazlık evlerinin yapımına izin verildi. Kısa süre içinde kasaba yazın bin civarında hastanın kalabileceği kadar büyüdü.

1851 yılında Andreevski Kafkasya’ya taşındı. Odessa ilerici görüşlü bu Rus doktorun hizmetlerini büyük değer vererek onun burada anıtını (Mimar İ.Tolvinski, heykeltıraş B.Eduards) dikti. Şehrin işlek sokaklarından biri Andreevski’nin adını taşıyor.

Uzun yıllar boyunca Kuyalnik’in durumu içler acısıydı. Şehir yönetiminin şehirle nasıl ilgilendiğine ait aşağıdaki bir olgu yeterlidir. Ünlü Odessalı işadamı N.A.Noveselskiy Kuyalnik’i “çeşitli indirimli koşullarla” 25 yıllığına kiraladı ve o limanı yıllık 3-4 milyon pud tuz çıkarılan tuz madenine çevirdi. N.A.Noveselskiy’ye liman üzerinde her türlü hak tanıyan parlamento ürünlerin korunması için tatil binalarının bir kısmını ona verdi. Noveselskiy 1866 yılında ona ait olmayan tuz medenini maliye bakanlığına sattı. Bakanlık Kuyalnik’i yedi yere ayırarak farklı insanlara kiralık verdi. Daha sonra burada tuz üretimini özel anonim şirketi eline aldı. Bir tek XIX yüzyılın başlarında Kırım’ın ucuz göl ve Doneçki’nin kaya tuzu Odessa tuzunu piyasadan sıkıştırması tatil beldesini kurtardı. Tuz Dönemi hatırası yalnız Solyanıe (Tuzluca) adını taşıyan yedi ara sokağında günümüze kadar yaşamaktadır.

Kuyalnik tatil kenti tarihinde yeni bir sayfa 1868 yılında tedavi merkezi yönetimine Doktor A.Bertenzon’un atanmasıyla başladı. İşte o zaman onun ricası üzerine 15 kabin, 80 mobilyalı odası olan yedi evcik, restoran, park yapıldı. 1873 buraya deniz iskelesini limana bağlayan demiryolu çekildı.

1890 yılında buranın ünlenmesi ve ziyaretçi sayındaki artış nedeniyle mimarinin ordinaryüsü N.K.Tolvinski’nin projesiyle yeni çamur tedavisi merkezi için inşaata başlatıldı. 8 Mayıs 1892 yılında Rusya’nın teknik açıdan geliştirlmiş ve çok ünlü olan bu tatil beldesi ilk hastalarını kabul etmeğe başladı. Burada çamur tedavi merkezi binasının 1892 yılında yapılmasına rağmen, devrime kadar Kuyalnik’i gerçek anlamda tatil kenti adlandırmak zor olurdu.

Yalnız Sovyet döneminde Kuyalnik gerçek anlamda halk dinlenme merkezine dönüştü. Savaş yıllarındaysa o çok büyük hasar gördü. Hitlerciler su bentini yıkıp 18 hektarlık park alanını batırdılar, beş yılları döneminde yapılan çamur tedavi sanatoryum merkezini yıktılar. Savaştan sonra tatil beldesi yeniden canlanmaya başladı. Burada yeni, daha etkin tedavi yöntemleri uygulanmaya başlandı. Çamur tedavi evinin misafir kapasitesi epey büyütüldü. Burası hem de içmek için maden suyuyla da ünlendi. Kuyalnik’te üretüm kapasitesi 30 milyon adet şişe olan şifalı Kuyalnik Suyu fabrikası kuruldu.


Bugün Kuyalnik büyük sanatoryum-dinlenme kurumları birliğidir. Burada tatil beldesi, çamurla tedavi merkezi, bu bağlamda tatilciler için poliklinik, N.A.Semaşko, N.P.Pirogov adına sanatoryumlar, kültür evi çalışma yapmaktadır.